İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing)

Psikolojik taciz kavramı, işyerinde bireylere üstleri, eşit düzeyde çalışanlar ya da astları tarafından sistematik biçimde uygulanan her tür kötü muamele, tehdit, şiddet, aşağılama gibi davranışları içermektedir.

GENEL

Kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektördeki pek çok çalışan tarafından kendilerine mobbing yapıldığı yönünde şikayetler bulunmaktadır. Ancak gözlemlediğim kadarıyla ne kurum ve kuruluş temsilcileri ne de çalışanların mobbing konusunda yeterli bilgisi bulunmamaktadır. Bu sebeple aşağıda yapılacak kısa bilgilendirme ile hedefim; mobbing yapanların aslında kurumun işleyişine zarar verdiklerini bilmelerini sağlamak; maruz kalanların ve izleyicilerin bu durumun farkında olmasını sağlayarak mobbing ile mücadele etmektir.

TANIM

Mobbing olarak da bilinen işyerinde psikolojik taciz dönemin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından Mayıs 2014’te çıkarılan Bilgilendirme Rehberi’nde; “İşyerlerinde bir veya birden fazla kişi tarafından diğer kişi ya da kişilere yönelik gerçekleştirilen, belirli bir süre sistematik biçimde devam eden, yıldırma, pasifize etme veya işten uzaklaştırmayı amaçlayan; mağdur ya da mağdurların kişilik değerlerine, mesleki durumlarına, sosyal ilişkilerine veya sağlıklarına zarar veren; kötü niyetli, kasıtlı, olumsuz tutum ve davranışlar bütünüdür.” şeklinde tanımlanmıştır.

ETKİLERİ VE ÖNEMİ

Mobbing’in etkileri ve önemi ise 19.03.2011 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan Genelge’de;

“Kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektör işyerlerinde gerçekleşen psikolojik taciz, çalışanların itibarını ve onurunu zedelemekte, verimliliğini azaltmakta ve sağlığını kaybetmesine neden olarak çalışma hayatını olumsuz etkilemektedir.

Kasıtlı ve sistematik olarak belirli bir süre çalışanın aşağılanması, küçümsenmesi, dışlanması, kişiliğinin ve saygınlığının zedelenmesi, kötü muameleye tabi tutulması, yıldırılması ve benzeri şekillerde ortaya çıkan psikolojik tacizin önlenmesi gerek iş sağlığı ve güvenliği gerekse çalışma barışının geliştirilmesi açısından çok önemlidir.” şeklinde belirtilmiştir.

NEDEN MOBBİNG ?

Görüldüğü üzere mobbing hem çalışanları hem de kurumu olumsuz etkilemektedir. Peki neden ortaya çıkar? Bu konuda farklı görüşler olmakla birlikte kavramı ilk ortaya atan Leymann özetle; Birisini bir grup kuralını kabul etmeye zorlamanın, düşmanlıktan hoşlanmanın, can sıkıntısı içinde zevk arayışının, önyargıları pekiştirmenin mobbing’i ortaya çıkardığını belirtmiş yine Zapf ve Einarsen ise; Mobbing yapanın, kendi özsaygısının tehlike altında olduğunu gördüğü zaman, özsaygısını korumak için yöneldiğini, sosyal yeteneklerinin eksikliği sonucu bu eksikliği giderme adına mobbinge yöneldiğini ve mikropolitik sebeplerle mobbinge yöneldiğini belirtmiştir. (1)

Kanaatimce mobbing hiyerarşik yapılanmanın daha kuvvetli olduğu TSK, kolluk birimleri gibi birimlerde açığa daha zor çıkmaktadır. Örneğin hakim ve savcılar ile yapılan bir çalışmada “Bakılan mobbing davalarının %54,2’si eğitim sektöründe, %27,1’i sağlık sektöründe, %14,6’sı sanayi sektöründe, %2,1’i tarım sektöründe, %2,1’i turizm sektöründe ve %6,2’si ise yargı sektöründedir” (2)şeklinde belirtilmiş olup sektörler arası dağılıma bakıldığında TSK ve kolluk birimlerinin bu sektörler arasında olmadığı görülmektedir. Oysa pek çok personel mobbinge maruz kaldığını düşünmektedir.

MOBBİNG TÜRLERİ

Mobbing mağduru ve uygulayıcısının statüleri ile aralarındaki ilişki açısından üçe ayrılmaktadır. Bunlar; Yukarıdan aşağıya mobbing, aşağıdan yukarıya mobbing ve yatay mobbing olarak sıralanmaktadır. Dolayısıyla bilinenin aksine mobbing yalnızca hiyerarşik olarak üst durumunda olandan kaynaklanmamaktadır. Örneğin işe yeni başlayan amir pozisyonunda bir kişi de astları tarafından mobbinge uğrayabilmekte; yine emsallari tarafından bir çalışan çeşitli ayrımcı hareketlerle mobbinge maruz kalabilmektedir.

NE YAPILABİLİR ?

İşyerinde psikolojik tacizin kurumlara ve çalışanlara olan zararın anlaşılması ile birlikte bu konuya ilişkin çalışmalar artmış bu çalışmaların olgunlaşması ile birlikte zamanla bu ilerleme mevzuata da girmeye başlamıştır. Şüphesiz daha istenilen seviyeye ulaşılıp kimsenin mobbinge maruz kalmaması için çok daha fazla ilerleme kaydetmek gerekmektedir.

Ancak örneğin 4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesinde eşit davranma ilkesi düzenlenmiş ve bu maddeye aykırı davranışlar yaptırıma bağlanmıştır.

Yine kamu görevlilerinin mevzuatına örnek olarak 7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanunda ” Bu Kanunda ayrıca disiplinsizlik olarak tanımlanmamış olmak kaydıyla astları veya mesai arkadaşlarına yönelik olarak sürekli ve sistemli her türlü baskı ve taciz uygulamak” kısa süreli durdurma cezasını gerektiren bir disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir.

Her çalışan mobbinge maruz kaldığında kendisi ile ilgili mevzuatın ilgili maddeleri kapsamında gerekli müracaatları yapmalıdır.

Diğer taraftan 6701 sayılı Kanun mobbing’i İşyerinde yıldırma başlığı altında “Bu Kanunda sayılan ayrımcılık temellerine dayanılarak kişiyi işinden soğutmak, dışlamak, bıktırmak amacıyla kasıtlı olarak yapılan eylemleri ifade eder.” şeklinde tanımlanmış olup kanundaki ayrımcılık türlerinden biri olarak saymıştır. İşyerinde yıldırma da dahil ayrımcılık yasağının ihlali durumunda Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurulu’na da başvurulabilmektedir. Kurul tarafından ihlalin olup olmadığının tespiti yapılmakta bu tespitin ardından bir ihlal var ise ” ihlalden sorumlu olan kamu kurum ve kuruluşları, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, gerçek kişiler ve özel hukuk tüzel kişileri hakkında bin Türk lirasından on beş bin Türk lirasına kadar idari para cezası uygulanır.” [2021 tarihi itibarıyla 1.963 TL’den 29.500 TL’ye kadar idari para cezası uygulanabilmektedir.]

Son olarak, mobbing konusu eylem aynı zamanda Türk Ceza Kanunu ya da ceza normu düzenleyen başka bir kanun kapsamında suç teşkil ediyorsa o zaman bu suç kapsamında da adli soruşturmanın başlatılması için Cumhuriyet Savcılıklarına şikayette bulunulması gerekmektedir.

SONUÇ

Yukarıda kısaca mobbing konusunu incelemiş olduk. Mobbing çalışanlara zarar verdiği gibi kurumlara da zarar vermektedir. Dolayısıyla mobbing ve mobbing yapan/yapanlar ile mücadele etmek gerekmektedir. Bu sebeple öncelikle bu konuda kurumlarda mobbingin zararları ve buna neden olan sebeplere ilişkin eğitimler verilmesi gerekmektedir. Yine çalışanların mobbing yapan ya da mobbinge seyirci kalan grupta olmamak için ellerinden geleni yapması ve mobbinge maruz kalması durumunda ise bunun kesilmesi için kendilerine tanınan haklar doğrultusunda gerekli başvuruları yapması gerekmektedir.